به گزارش مشرق، موضوع مذاکره و جنگ یکی از موضوعات این روزها در جهان است.
اما شاید کمتر کسی به این فکر کند که اولین دیپلمات تاریخ اسلام، خودِ پیامبر(ص) بود؛ آن هم نه در پشت میزهای شیشه‌ای، بلکه از مدینه‌ای که تازه از محاصره‌های خونین سر برآورده بود.
آن حضرت در همان سال‌های آغاز تبلیغ اسلام، هم‌زمان که با قریش در صلح حدیبیه دست‌وپنجه نرم می‌کرد، نامه‌هایی به بزرگ‌ترین قدرت‌های زمان نوشت: روم، ایران، حبشه، مصر، بحرین و یمامه.
سؤال اصلی این یادداشت ساده است: آن نامه‌ها چه منطقی داشتند و آن منطق، امروز چه حرفی برای ما دارد؟
روایت تاریخی: چه نامه‌هایی، به چه کسانی؟
بر اساس آنچه در سیره ابن‌هشام (جلد ۴، ص ۲۴۰ تا ۲۷۰) و تاریخ طبری (جلد ۳، ص ۱۵۳ به بعد) آمده، پیامبر اکرم(ص) پس از صلح حدیبیه و در سال ششم هجری، سفیرانی را با نامه‌هایی به سران کشورها فرستاد.
مهم‌ترین این نامه‌ها:
۱.
نامه به هرقل، امپراتور روم شرقی:
متن نامه در برخی منابع نقل شده است.
پیامبر(ص) نوشت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَی هِرَقْلَ عَظِیمِ الرُّومِ، سَلَامٌ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَدْعُوکَ بِدِعَایةِ الإِسْلَامِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، یؤْتِکَ اللَّهُ أَجْرَکَ مَرَّتَینِ، فَإِنْ تَوَلَّیتَ فَإِنَّ عَلَیکَ إِثْمَ الأَرِیسِیینَ...؛ از محمد، بنده و فرستاده خدا، به هرقل، بزرگ روم.
سلام بر آن‌که هدایت را پیروی کند.
تو را به اسلام فرا می‌خوانم؛ مسلمان شو تا سالم بمانی.
خداوند دو بار اجرت خواهد داد.
و اگر روی گردانی، گناه کشاورزان و مردم ساده [که از امر تو پیروی می‌کنند] بر گردن توست.» (کامل التواریخ، جلد ۲)
هرقل (قیصر روم) نامه را خواند، ابوسفیان پدر معاویه – که دشمنان جدی پیامبر بود- را فراخواند و سؤالاتی پرسید.
حتی گفت: «اگر آنچه می‌گویی راست باشد، به‌زودی جای پای من را هم خواهد گرفت.» (همان حدیث) اما در نهایت نپذیرفت.
با این حال، احترام متقابل حفظ شد و جنگی درنگرفت.
۲.
نامه به خسروپرویز، پادشاه ساسانی:
در تاریخ طبری (جلد ۳) و تاریخ بغداد (جلد ۱) نوشته شده که پیامبر اعظم(ص) نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم، من محمد رسول الله الی کسری عظیم فارس، سلام علی من اتبع الهدی و آمن بالله و رسوله...»
خسروپرویز در کمال بی‌ادبی نامه حضرت را پاره کرد.
واکنش پیامبر(ص) طبق روایت طبری این بود: «فَرَّقَ اللَّهُ مُلْکَهُ» (خداوند حکومتش را پاره‌پاره کند) و همان طور که تاریخ نشان داد، چند سال بعد امپراتوری ساسانی فروپاشید.
۳.
نامه به نجاشی، پادشاه مسیحی حبشه:
در اعیان الشیعه (جلد ۲) آمده که پیامبر(ص) در این نامه ضمن دعوت به اسلام، از حضرت مریم(س) با احترام یاد کرد و پاکی او را یادآور شد.
این یک انتخاب آگاهانه در «مخاطب‌شناسی» بود که آن حضرت با پادشاه مسیحی، از مشترکات سخن گفت.
۴.
نامه به مُنذِر بن ساوی، حاکم بحرین:
در این نامه که متنش در تاریخ طبری آمده، پیامبر اکرم (ص) شرایط و احکام مسلمان شدن را به‌صورت شفاف و عملی شرح داد.
پنج اصل دیپلماسی نبوی که از دل این نامه‌ها بیرون می‌آید
اگر نامه‌های پیامبر (ص) به حاکمان آن روز را کنار هم بگذاریم، چند اصل روشن می‌شود:
اصل اول: تعامل از موضع عزت، نه التماس
پیامبر اکرم (ص) در هیچ‌یک از نامه‌ها التماس نکرد.
لحن، محترمانه اما از موضع قدرت و اقتدار بود.
آن حضرت نه «عظیم روم» را نفی کرد، نه خود را کوچک شمرد.
قرآن کریم همین منطق را تأیید می‌کند: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ؛ سست نشوید و غمگین مباشید؛ شما برترید اگر ایمان داشته باشید.» (سوره آل‌عمران؛ آیه ۱۳۹) درواقع مذاکره‌ای که از موضع ضعف آغاز شود، نه مذاکره است، نه دیپلماسی؛ تسلیم تدریجی است.
اصل دوم: مذاکره، آمادگی دفاعی را نمی‌بندد
پیامبر (ص) نامه نوشت، اما شمشیر را هم زمین نگذاشت.
به خسروپرویز صریحاً هشدار داد.
قرآن کریم هم می‌فرماید: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ؛ و هر چه در توان دارید از نیرو و اسبان بسته آماده کنید تا دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید.» (سوره انفال؛ آیه ۶۰)
اینکه در نظام هم‌زمان مذاکره انجام شود و توان بازدارندگی نیز تقویت شود، تناقض نیست.
بلکه دقیقاً همان منطق نبوی است.
اصل سوم: مخاطب‌شناسی و احترام به مشترکات
حضرت رسول (ص) با نجاشی مسیحی از حضرت مریم(س) سخن گفت.
در مکاتبه با هرقل رومی هم از «اجرت دوگانه» نوشت.
همچنین با حاکم بحرین، احکام عملی را شرح داد.
درواقع آن حضرت برای همه، یک نسخه واحد نپیچید.
امروز هم یک نظام اسلامی در مذاکره با کشورها و ملت‌های گوناگون و تعامل با آنها، ادبیات و محور گفتگو را باید متناسب با آن مخاطب تنظیم کند.
اصل چهارم: مطالبه‌گری و هشدار مسئولانه
پیامبر اکرم (ص) به هرقل و خسرو فرمود: «اگر روی بگردانی، گناه مردمانت بر گردن توست.» این یک مطالبه‌گری اخلاقی استف چون حاکم نمی‌تواند بگوید من مسئول نیستم.
وقتی سران رژیم صهیونیستی در غزه نسل‌کشی می‌کنند، وقتی آمریکا از این جنایات حمایت تسلیحاتی و سیاسی می‌کند، ایران حق دارد و وظیفه دارد که در هر مجرای دیپلماتیک، مسئولیت مستقیم آن‌ها را یادآور شود.
اصل پنجم: شفافیت در شروط و اصول
در نامه به حاکم بحرین، پیامبر(ص) دقیقاً فرمود: «اگر مسلمان می‌شوی، این شروط را دارد.» ابهامی در این مذاکره وجود نداشت.
امروز هم در هر مذاکره‌ای، خطوط قرمز باید شفاف باشد و طرف مقابل باید بداند کجا ایستاده‌ایم.
دستاوردها: حتی وقتی جواب «نه» بود
شاید این ابهام برای برخی ایجاد شود که: «هرقل مسلمان نشد، پادشاه ایران هم نامه را پاره کرد.
پس این نامه‌ها چه دستاوردی داشت؟!»
پاسخ در چند نکته است:
ابلاغ انجام شد و حجت تمام شد.
تاریخ ثبت کرد که پیام رسید.
نجاشی مسلمان شد و حبشه به پناهگاه امن مسلمانان تبدیل شد.
حتی هرقل که نپذیرفت، احترام گذاشت و جنگی درنگرفت.
این خودش یک دستاورد امنیتی بود.
خسروپرویز که نامه را پاره کرد، چند سال بعد سقوط کرد.
یعنی بی‌اعتنایی به حق، هزینه دارد.
امروز هم وقتی ایران در مجامع بین‌المللی مواضعش را مطرح می‌کند، حتی اگر طرف مقابل نپذیرد، ثبت موضع، افکار عمومی جهانی و مشروعیت‌بخشی به مقاومت دستاوردهای واقعی هستند که نباید از نظر دور بمانند.
مرز تعامل کجاست؟
این، شاید مهم‌ترین سؤال باشد.
پیامبر اکرم (ص) با همه نامه‌نگاری کرد، اما در برابر هیچ‌کدام از اصول خود کوتاه نیامد.
نه توحید را معامله کرد، نه حق مسلمانان را.
امام علی (ع) در نهج‌البلاغه، به مالک اشتر می‌نویسد: «وَ لَا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیْهِ عَدُوُّکَ وَ لِلَّهِ فِیهِ رِضاً؛ صلحی را که دشمنت به آن فراخواند و رضای خدا در آن باشد، رد مکن.» (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳) اما در همان نامه می‌فرماید: «فَإِنَّ الْحَذَرَ فِی مِثْلِهَا خَیْرٌ مِنَ الْغَفْلَة؛ در چنین مواردی، هوشیاری بهتر از غفلت است.» یعنی صلح را رد نکن، اما غفلت هم نکن.
این دقیقاً همان توازنی است که امروز لازم داریم.
آنچه نباید فراموش کنیم
در پایان، چند نکته که گاهی در هیاهوی تحلیل‌های رسانه‌ای گم می‌شود:
اول: پیامبر(ص) این نامه‌ها را در اوج قدرت نسبی نوشت، نه در ضعف.
پس مذاکره از موضع قدرت، سنت نبوی است.
دوم: محتوا مهمتر از فرم است.
پیامبر اکرم (ص) در نامه‌هایش «دعوت به حق» داشت، نه صرفاً «چانه‌زنی سیاسی».
دیپلماسی ما هم باید پیام‌محور باشد، نه صرفاً منفعت‌محور.
سوم: هرقل رومی نامه را خواند و تأمل کرد.
خسرو پاره کرد و سقوط کرد.
تاریخ نشان داده کسی که با حق لج کند، بازنده است.
این را باید با اعتمادبه‌نفس گفت.
چهارم: پیامبر(ص) به نجاشی، پادشاه مسیحی، احترام گذاشت و از حضرت مریم(س) و منزلت ایشان سخن گفت.
یعنی احترام به باور حق طرف مقابل، نوعی هوشمندی است.
در تعامل با جهان امروز هم باید مشترکات را دید، بدون آنکه از اصول خود کوتاه آمد.