محقق داماد گفت:زیربنای فکری نهضت مشروطه، بیش از آنکه مدیون سوغات غرب باشد، ریشه در تحولات اجتهادی و عقلانی حوزههای علمیه شیعه طی دو قرن اخیر دارد.
**بازخوانی تجربه مشروطه پس از ۱۲۰ سال؛ از ریشههای فقهی نهضت تا کاستیهای قانون اساسی**
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری فارس، نشست تخصصی «مشروطه و اندیشه توسعه در ایران» همزمان با یکصدوبیستمین سالگرد امضای فرمان مشروطیت، با حضور جمعی از استادان، تاریخپژوهان و اندیشمندان در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
در این نشست، نسبت جنبش مشروطه با مفاهیمی چون عدالت، قانون، آزادی و توسعه بررسی و بر ضرورت بازخوانی این تجربه تاریخی برای حل مسائل امروز ایران تأکید شد.
از عدالتخانه تا آرمان توسعه پایدار
سیدمحمدکاظم موسویبجنوردی، رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، در این نشست با اشاره به سیر تحولی جنبش مشروطه گفت: این جنبش با مطالبه عدالتخانه آغاز شد و بهتدریج به خواستی ملی برای ورود ایران به جهان نو و دستیابی به توسعه تبدیل گشت.
وی افزود: ریشههای این تحول را باید در مواجهه نخبگان ایرانی با پیشرفت کشورهای اروپایی و بهویژه تجربه اصلاحات میجی در ژاپن جستوجو کرد.
اهداف مشروطه را میتوان در سه مرحله خلاصه کرد: نخست مطالبه عدالتخانه، دوم شکلگیری قانون و نهادهای مدرن، و سوم آرمان نهایی پیشرفت و توسعه ایران.
موسوی بجنوردی تأکید کرد: با گذشت ۱۲۰ سال، پرسش اصلی همچنان این است که جامعه ایران چگونه میتواند به توسعهای پایدار دست یابد.
توسعه پایدار بدون عدالت، نفی تبعیض، دموکراسی و فرصتهای برابر امکانپذیر نیست و مهمترین عامل همبستگی ملی در ایران جدید، اتحاد حول محور توسعه و رفاه شهروندان است.
زیربنای مشروطه در تحولات اجتهادی حوزههای علمیه است
آیتالله سیدمصطفی محققداماد، رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم، با به چالش کشیدن نظریه وارداتی بودن مطلق مشروطه گفت: زیربنای فکری این نهضت، بیش از آنکه مدیون سوغات غرب باشد، ریشه در تحولات اجتهادی و عقلانی حوزههای علمیه شیعه طی دو قرن اخیر دارد.
وی با اشاره به نقش شیخ مرتضی انصاری افزود: نظریه «انسداد باب علم» شیخ انصاری، راه را برای حجیت عقل عرفی و تقنین عرفی در ایران هموار کرد.
ایشان دو اصل بنیادین را مطرح کردند که ریشه مشروطیت است؛ نخست اصل «لا ولایة لأحدٍ علی أحدٍ» (نفی سلطه انسان بر انسان) که مبنای آزادی است و دوم، نظریه تفکیک قوا.
محققداماد در بخش دیگری از سخنان خود به دفاع از جایگاه سیدمحمدکاظم یزدی پرداخت و گفت: تقسیمبندیهای رایج که آخوند خراسانی را طرفدار مشروطه و سید یزدی را طرفدار استبداد میخوانند، ظلم به تاریخ است.
اختلاف سید یزدی با مشروطهخواهان در اصل مجلس نبود، بلکه در نحوه قانونگذاری بود؛ او با قانون مدون و خشک (شبیه مدل فرانسه) مخالف بود زیرا دست قاضی را برای اجتهاد و اجرای عدالت عرفی میبست.
وی همچنین با اشاره به کتاب «تنبیهالامه» آیتالله نائینی تصریح کرد: نائینی تلاش کرد نشان دهد که آزادی، حق انتخاب و نفی استبداد با مبانی اسلامی سازگار است و این تفکر از درون حجرههای علمیه استخراج شده بود.
کاستیهای قانون اساسی و ابهام در مسئولیت وزرا
منصوره اتحادیه، تاریخنگار و استاد دانشگاه، با بررسی نارساییهای حقوقی قانون اساسی مشروطه گفت: بخشی از علل ناکامی و براندازی مجلس اول را باید در کاستیهای قانون اساسی و متمم آن جستوجو کرد.
وی افزود: قانون اساسی ایران محصول اقتباس و ترکیب چند الگوی اروپایی، بهویژه متأثر از قانون اساسی ۱۸۳۱ بلژیک بود، اما بسیاری از اصول آن با شرایط سیاسی و ساختار استبدادی قاجار سازگار نبود و در عمل اجرا نشد.
اتحادیه یکی از مشکلات اصلی را ابهام در تعریف مسئولیت سیاسی وزیران در برابر مجلس دانست و گفت: تحقق نظام پارلمانی نیازمند تفکیک جایگاهها و مسئولیتپذیری مستمر کابینه است که در ایران آن دوران بهدرستی محقق نشد.
از سوی دیگر، نبود سازوکار روشن برای حل اختلاف میان مجلس و شاه و همچنین شکل نگرفتن مجلس سنا، از دیگر نارساییهایی بود که تثبیت نظام مشروطه را دشوار ساخت.
مشروطه یک پروژه جاری و گذار از رعیت به شهروند است
احمد مسجدجامعی، پژوهشگر و قائممقام مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مشروطه را نه یک واقعه تاریخی پایانیافته، بلکه یک پروژه جاری برای امروز و فردای ایران خواند و گفت: هویت ملی ما در جریان مشروطه حول محور «ایراندوستی» و گذار از رعیتسالاری به شهروندی شکل گرفت.
وی با تأکید بر اینکه مشروطه یک «امر ملی» بود که اقشار مختلف از روحانیت و منورالفکران تا بازاریان را در بر گرفت، بیان کرد: بسیاری از نهادهای امروز ما مانند انجمنهای بلدیه (شوراهای شهر) ریشه در همان دوران دارند و هنوز هم ظرفیتهای قانونی آنها راهگشاست.
مسجدجامعی با نقل رویکرد عملگرایانه شهید مدرس در مواجهه با تجربیات جهانی تصریح کرد: آن شعله ایراندوستی که در مشروطه همه را گرد هم آورد، امروز نیز میتواند برای عبور از چالشهای توسعه و دستیابی به رفاه و عدالت، راهگشای ما باشد.
ضرورت تدوین طرح ملی پژوهشی و پرهیز از کلیشههای تاریخی
علی بهرامیان، عضو شورای عالی علمی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، با انتقاد از تکرار روایتهای کلیشهای در تاریخنگاری مشروطه گفت: با گذشت ۸۰ سال از نگارش «تاریخ مشروطه» احمد کسروی و انتشار اسناد محلی فراوان، ما هنوز درگیر تکرار روایتهای قدیمی هستیم و نیازمند یک طرح ملی پژوهشی برای بازخوانی دقیق این جنبش هستیم.
وی با اشاره به اسنادی که نشان میدهد واژه «مشروطه» پیش از سال ۱۳۲۴ قمری نیز در فضای سیاسی ایران مطرح بوده است، افزود: اخیراً صدور احکام ثابت درباره تأثیر مطلق اندیشمندانی چون آخوندزاده یا آقاخان کرمانی بر توده مردم فزونی گرفته است؛ در حالی که آثار این افراد تیراژ و دسترسی عمومی نداشته و این ادعاها نیازمند اسناد معتبر است.
بهرامیان تأکید کرد: جنبش مشروطه دربرگیرنده اقشار مختلف بود و برای استفاده از این تجربه به عنوان یک الگوی کاربردی برای وضعیت امروز ایران، باید از پیشفرضهای ایدئولوژیک فاصله گرفته و زوایای اقتصادی و اجتماعی آن را دقیقتر شناخت.