با سلام آیا این روحیه و مشی انسان که دوست دارد نظر خداوند را بداند تا نیت و نگرش و عملش مطمئن تر و صحیح تر باشد بر اساس فطرت پاک انسان است و عاقلانه هست؟
با سلام و احترام. این پرسش شما به یکی از عمیقترین مباحث در حوزه فلسفه دین و روانشناسی معنوی اشاره دارد.
پاسخ کوتاه این است که بله، این تمایل نه تنها با فطرت پاک انسان سازگار است، بلکه از منظر فلسفی و روانشناختی، یکی از نشانههای عقلانی بودن و کمالِ وجودی انسان است. در ادامه، دلایل این موضوع را از سه منظر بررسی میکنیم:
۱. از منظر فطرت (Ontology of Human Nature)
انسان برخلاف موجودات دیگر، دارای «آگاهی از خود» و «حسِ ناتوانی» است. ما میدانیم که محدودهای از دانش و قدرت داریم.
- جستوجوی منبع: وقتی انسانی به دنبال نظر خداوند است، در واقع به دنبال «مرجع مطلق» است. چون انسان میداند که درک او از جهان محدود است، به طور طبیعی به سمت چیزی که «بیمرز» و «حق مطلق» است متمایل میشود.
- نیاز به معنا: فطرت انسان طوری طراحی شده که با «معنا» زنده بماند. دانستن اینکه عمل او با اراده الهی همسو است، به عمل او معنای جاودانه میدهد. این میل، بازتابی از نیازِ ذاتی انسان به اتصال با اصلِ وجود است.
۲. از منظر عقلانیت (Rationality)
اگر عقل را به عنوان ابزار سنجشِ درستکاریِ رفتار تعریف کنیم، این نوع تفکر بسیار عاقلانه است:
- بهینهسازی تصمیمگیری: هر فرد عاقلی میخواهد پیش از اقدام، مطمئن شود که مسیر او درست است. اگر کسی معتقد است خدا منشأ تمام حقایق است، پس جستجویِ نظر او برای اطمینان از مسیر، منطقیترین راه برای رسیدن به «درستیِ مطلق» است.
- رفع ابهام: زندگی پر از انتخابهای دشوار است. عقل حکم میکند که برای کاهش خطا، باید به منابع قابلاطمینان متکی کرد. در نظامهای اعتقادی، خداوند معتبرترین منبعِ حقیقت است. بنابراین، تلاش برای تطابق دادنِ عمل با خواست او، یک استراتژی عاقلانه برای کاهش خطاهای انسانی است.
۳. تفاوت میان «خواستِ صحیح» و «روشِ غلط»
برای اینکه این تمایل همیشه در مسیرِ فضیلت باقی بماند، باید بین «هدف» و «ابزار» تمایز قائل شد:
- هدف (فضیلت): تمایل به اینکه عملها با رضای الهی باشد، عالیترین هدف است. این یعنی انسان نمیخواهد فقط موفق شود، بلکه میخواهد «خوب» باشد.
- ابزار (عقلانیت عملی): عقل حکم میکند که انسان نباید منتظر معجزهای مستقیم بماند تا بفهمد چه کند، بلکه باید از طریق آیات (نشانهها)، مطالعه در کلام الهی، مشاهده طبیعت و تامل در اخلاقیات، مسیر خود را پیدا کند.
نتیجهگیری
وقتی انسانی با نیتِ پاک بخواهد بداند آیا عمل او مورد پسند خداست یا خیر، او در حال انجام یک «جستوجوی اصیل» است. این کار:
۱. فطری است، چون انسان موجودی است که به دنبال حقیقتِ مطلق است.
۲. عاقلانه است، چون بر اساسِ پذیرشِ محدودیتهای خود، به دنبال مرجعِ بیمرز است.
این میل، نشاندهنده این است که انسان نمیخواهد صرفاً یک موجودِ ماشینی باشد که طبق برنامههای مادی حرکت میکند، بلکه میخواهد «آگاه» باشد و با خالقِ جهان در ارتباط باشد. این نوع نگاه، نه تنها بهانه نیست، بلکه یکی از عالیترین حالاتِ وجودیِ انسان است.