قربان؛ عید بریدن از تملک و پیوستن به افق توحید

مشرق | فرهنگی و هنری | سه شنبه، 05 خرداد 1405 - 19:58 عید قربان از آن مفاهیمی است که اگر تنها در سطح شعائر فهم شود، بخش بزرگی از حقیقت خود را از دست می‌دهد. قربان،عيد،انسان،حقيقت،قرباني،معنا،روز،عبور،ديني،تمدني،سطح،اس ... به گزارش مشرق، عید قربان در سطح مناسک، یادگار ذبح و بندگی است؛ اما در عمق تاریخی و تمدنی، روزی برای سنجش نسبت انسان با مالکیت، میل، قدرت و حقیقت است. این عید، بیش از آنکه جشن پایان یک عمل عبادی باشد، لحظه‌ای برای بازتعریف انسان در مدار توحید و مسئولیت اجتماعی است. عید قربان از آن مفاهیمی است که اگر تنها در سطح شعائر فهم شود، بخش بزرگی از حقیقت خود را از دست می‌دهد. در ظاهر، با یکی از بزرگ‌ترین اعیاد اسلامی مواجه‌ایم که در دهم ذی‌الحجه واقع می‌شود و با آیین قربانی، نماز عید و اعمال منا پیوند دارد. اما در لایه عمیق‌تر، عید قربان یک رخداد بزرگ اندیشه‌ای است؛ رخدادی که در آن، انسان از خود پرسش می‌کند چه چیز را می‌پرستد، به چه چیز دل بسته و تا کجا حاضر است از تمنیات خویش برای حقیقت عبور کند. در جهان معاصر که انسان بیش از هر زمان دیگری در محاصره تملک، مصرف، خودنمایی و انباشت قرار گرفته، عید قربان فقط یک مناسبت عبادی نیست، بلکه یک نقد بنیادین بر منطق مسلط زندگی جدید است. این عید به انسان یادآوری می‌کند که مسئله اصلی، داشتن نیست، بلکه «رها شدن» است؛ نه «انباشت محبوب‌ها»، بلکه «آزاد شدن از اسارت محبوب‌های کاذب». مضمون اصلی عید قربان در سنت اسلامی، اخلاص، بندگی و تسلیم در برابر امر الهی است و همین مضمون، آن را به یکی از کانونی‌ترین لحظات تربیت تمدنی در اسلام تبدیل می‌کند. از منظر تاریخی، عید قربان یادآور آزمون بزرگ حضرت ابراهیم(ع) و حضرت اسماعیل(ع) است؛ آزمونی که در حافظه دینی مسلمانان، نه به‌مثابه یک رخداد صرفاً عاطفی، بلکه به‌عنوان قله‌ای از اطاعت، یقین و عبور از تعلقات ثبت شده است. در این روایت، مسئله فقط فرمان ذبح نیست، بلکه نسبت انسان با امر قدسی است؛ اینکه آیا انسان می‌تواند محبوب‌ترین امر نزد خویش را نیز در تراز حقیقت قرار دهد یا نه. درست در همین نقطه است که عید قربان از سطح تاریخ عبور می‌کند و به یک الگوی دائمی برای بازسازی انسان تبدیل می‌شود. در سنت دینی، قربانی در عید قربان برای حاجیان حج تمتع واجب و برای دیگر مسلمانان مستحب مؤکد شمرده شده است و اعمال این روز برای حاجیان با ورود به منا، رمی جمره، قربانی و حلق یا تقصیر پیوند دارد. اما اگر این اعمال را تنها در سطح فقهی بخوانیم، از بعد تمدنی آن غافل مانده‌ایم. مناسک در جهان دینی، زبان نمادین تربیت‌اند. هر حرکت در مناسک حج، ترجمان یک حقیقت درونی است؛ و در عید قربان، این حقیقت درونی همان بریدن از تعلق، کشتن خودخواهی و رسیدن به افق قرب است. به تعبیر دقیق‌تر، عید قربان «عید ذبح حیوان» نیست؛ «عید ذبح حیوانیت» است. این معنا در منابع مختلف دینی و تفسیری نیز با تعبیر «ذبح نفس با تیغ تقوا» بازتاب یافته است. اهمیت این تعبیر در آن است که قربان را از یک کنش بیرونی صرف، به یک انقلاب درونی ارتقا می‌دهد. تمدن‌ها زمانی فرو می‌ریزند که ابزار و صورت را نگاه دارند اما معنا و روح را از دست بدهند. خطر همیشگی هر جامعه دینی نیز همین است که مناسک را حفظ کند اما پیام رهایی‌بخش آنها را فراموش کند. عید قربان درست برای جلوگیری از همین فراموشی آمده است. در این عید، انسان با مسئله «مالکیت» به صورت رادیکال روبه‌رو می‌شود. یکی از بنیان‌های بحران مدرن، توهم مالکیت مطلق است؛ گویی انسان صاحب جان، زمان، ثروت، قدرت و حتی حقیقت است. عید قربان این توهم را می‌شکند. وقتی قربانی به نام خدا انجام می‌شود، در واقع اعلام می‌شود که انسان مالک نهایی چیزی نیست و آنچه دارد، امانت است نه اصالت. این معنا، فقط عرفانی نیست؛ تبعات اجتماعی و تمدنی نیز دارد. جامعه‌ای که در آن مالکیت مطلق تقدیس شود، دیر یا زود به نابرابری اخلاقی، احتکار معنوی و خشونت ساختاری می‌رسد. اما جامعه‌ای که امانت‌داری را جایگزین مالکیت مطلق کند، ظرفیت بیشتری برای عدالت، انفاق و مسئولیت‌پذیری خواهد داشت. از همین منظر، عید قربان با مسئله عدالت اجتماعی نیز پیوند دارد. در منابع مرتبط با فلسفه قربانی تصریح شده که یکی از کارکردهای قربانی، بهره‌مندی نیازمندان از سفره الهی است. این نکته بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد که اسلام حتی در اوج تجربه قدسی، امر اجتماعی را فراموش نمی‌کند. تقرب به خدا در سنت اسلامی، از مسیر بی‌اعتنایی به خلق عبور نمی‌کند. قربان اگر فقط احساس قدسی فردی تولید کند اما در نسبت با رنج اجتماعی بی‌ثمر بماند، هنوز به کمال معنای خود نرسیده است. در نتیجه، عید قربان فقط جشن طاعت نیست؛ آئین توزیع رحمت نیز هست. این پیوند میان قدس و عدالت، یکی از مؤلفه‌های اصلی نگاه تمدنی به عید قربان است. تمدن اسلامی، دست‌کم در افق نظری خود، هرگز قدسی‌سازی را از مسئولیت اجتماعی جدا نکرده است. نماز، زکات، حج، قربانی و انفاق، همگی ساختارهایی هستند که از انسان می‌خواهند میان رابطه با خدا و رابطه با جامعه شکاف ایجاد نکند. در چنین افقی، قربان نه یک عمل فردی منزوی، بلکه یک تمرین برای شکستن خودبنیادی و ورود به مدار همبستگی انسانی است. اینجاست که عید قربان از یک «مراسم» به یک «منش» تبدیل می‌شود. عید قربان در نسبت با عرفه نیز معنا می‌یابد. برخی منابع تصریح می‌کنند که این عید پس از وقوف در عرفات و گذر از مشعر و منا فرا می‌رسد و از این جهت، قربان ادامه منطقی مرحله شناخت و آگاهی است. اگر عرفه را روز شناخت بدانیم، قربان روز تصمیم است. اگر عرفه لحظه تأمل و دعاست، قربان لحظه عبور از خود و تبدیل معرفت به کنش است. در زبان تمدنی، شناختی که به فداکاری نرسد، عقیم می‌ماند؛ و فداکاری‌ای که ریشه در آگاهی نداشته باشد، به هیجان زودگذر فروکاسته می‌شود. پیوند عرفه و قربان، در حقیقت پیوند معرفت و مجاهدت است. در جهان رسانه‌ای امروز، مناسبت‌ها اغلب به تصاویر مصرفی تقلیل می‌یابند. عید قربان نیز از این خطر دور نیست؛ خطر اینکه به چند نشانه تکراری، چند تیتر مناسبتی و چند کلیشه اخلاقی تقلیل یابد. اما رسالت نوشتار اندیشه‌ای و ژورنالیستی، دقیقاً شکستن همین سطحی‌نگری است. عید قربان را باید دوباره به متن مسئله انسان معاصر بازگرداند: انسانی که زیر بار انتخاب‌های بی‌پایان، لذت‌های فوری، میل به نمایش و فرسایش درونی، بیش از همیشه به یک «عمل رهایی‌بخش» نیاز دارد. قربان در این معنا، دعوت به نوعی ترک است؛ ترکِ آنچه انسان را از حقیقت خویش دور می‌کند. یکی از مهم‌ترین لایه‌های تحلیلی عید قربان، نسبت آن با «اراده» است. در ادبیات دینی، ابراهیم(ع) نماد ایمانی است که از تردید فلج‌کننده عبور کرده و به تسلیم آگاهانه رسیده است. این تسلیم، به معنای تعطیل عقل نیست؛ بلکه به معنای به‌کارگیری عقل در افقی متعالی‌تر است. انسان قربانی‌کننده، میل را حذف نمی‌کند؛ آن را تربیت می‌کند. خواستن را نابود نمی‌کند؛ آن را از اسارت نفس به آزادی بندگی منتقل می‌سازد. این همان نکته‌ای است که عید قربان را به مدرسه‌ای برای تربیت اراده تبدیل می‌کند. تمدن‌ها، پیش از آنکه با کمبود امکانات سقوط کنند، با ضعف اراده و غلبه شهوات فرو می‌پاشند. در این میان، مفهوم «قرب» نیز نیازمند بازخوانی است. در تعبیر برخی منابع، قربان هر عمل نیکی است که انسان به وسیله آن بخواهد به رحمت الهی نزدیک شود. بر این اساس، قربانی تنها ذبح حیوان نیست؛ هر بریدنی از خود برای خدا، نوعی قربان است. این نگاه، افق عید قربان را بسیار گسترده می‌کند. معلمی که منفعت شخصی را فدای تربیت نسلی آگاه می‌کند، مادری که با ایثار خانه را کانون رحمت می‌سازد، اندیشمندی که حقیقت را به مصلحت‌های زودگذر نمی‌فروشد، و مسئولی که قدرت را ابزار خدمت می‌فهمد نه تملک، همگی در قلمرو همین معنا قرار می‌گیرند. عید قربان در این خوانش، از تقویم عبادی بیرون می‌آید و به منطق زیست مؤمنانه تبدیل می‌شود. همین‌جا باید از خطر بزرگ دیگری نیز سخن گفت: تهی شدن واژه «ایثار» در جهان جدید. فرهنگ معاصر، به‌ویژه در نسخه مصرف‌گرای خود، انسان را به حداکثرسازی مطلوبیت فردی فرا می‌خواند. در چنین فضایی، واژه‌هایی مانند فداکاری، انقیاد به حقیقت، انفاق و گذشت، یا بی‌معنا جلوه می‌کنند یا عقب‌مانده تلقی می‌شوند. عید قربان به این روح زمانه اعتراض می‌کند. این عید می‌گوید انسان فقط با گرفتن بزرگ نمی‌شود؛ گاه با بخشیدن، با گذشتن و با بریدن، به مرتبه بالاتری از انسانیت می‌رسد. از این منظر، قربان نوعی «نقد انسان‌شناسی مدرن» نیز هست؛ نقد انسانی که خود را مرکز همه چیز می‌پندارد. از نگاه تمدنی، هیچ جامعه‌ای بدون فرهنگ ایثار دوام نمی‌آورد. ارتش، آموزش، خانواده، علم، امنیت، عدالت و حتی اقتصاد سالم، همگی بر نوعی از گذشت و انضباط درونی بنا شده‌اند. عید قربان، این زیربنای ناپیدای تمدن را به زبان مناسک به یاد می‌آورد. جامعه‌ای که در آن هرکس تنها به سود خویش بیندیشد، هرچند پیشرفته به نظر برسد، در باطن فرسوده است. اما جامعه‌ای که هنوز می‌تواند میل را مهار کند و چیزی از خود را برای حقیقت، عدالت یا دیگری کنار بگذارد، جامعه‌ای زنده است. قربان، حافظ این جان پنهان تمدن است. در سنت اسلامی، روز عید قربان روزه ندارد و برای غیرحاجیان اعمالی چون غسل و نماز عید ذکر شده است. این ویژگی نیز معنا دارد. عید قربان روز امساک صرف نیست؛ روز گشایش است. پس از عبور از آزمون، نوبت به سرور بندگی می‌رسد. اما این سرور با شادی‌های مصرفی و سطحی تفاوت دارد. شادی در عید قربان، شادی آزادی از اسارت است؛ شادی آنکه چیزی را از دست داده، اما خود را بازیافته است. این نوع از شادی در فرهنگ دینی بسیار مهم است، زیرا نشان می‌دهد که ریاضت اگر به گشایش منتهی نشود، ناقص است و عبودیت اگر به بهجت نرسد، هنوز به کمال نرسیده است. از سوی دیگر، عید قربان فقط برای فرد نیست؛ برای بازسازی حافظه جمعی امت نیز هست. در این روز، مسلمانان در نقاط مختلف جهان به یک روایت مشترک و یک افق واحد متصل می‌شوند: روایت ابراهیمیِ عبور از نفس به سوی خدا. در زمانه‌ای که جهان اسلام با شکاف‌های هویتی، سیاسی و معرفتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، چنین مناسبت‌هایی می‌توانند کارکرد وحدت‌بخش داشته باشند؛ البته نه وحدتی شعاری، بلکه وحدتی برخاسته از بازگشت به سرچشمه‌های معنا. عید قربان ظرفیت آن را دارد که مسلمانان را از حواشی فرقه‌ای، ملی و سیاسی به متن توحید بازگرداند؛ به یادآوری اینکه محور هویت دینی، بندگی است نه برتری‌جویی. در سطح اندیشه سیاسی نیز قربان حامل پیامی مهم است. بسیاری از بحران‌های قدرت از آنجا آغاز می‌شود که انسان یا نهاد سیاسی، خود را غایت می‌پندارد. قربان این غایت‌پنداری را می‌شکند. اگر انسان آموخته باشد که حتی محبوب‌ترین داشته‌های خود را در برابر حقیقت مطلق نهایی نداند، آنگاه قدرت نیز برای او موضوع پرستش نخواهد شد. اینجاست که عید قربان می‌تواند به تربیت سیاسی نیز یاری رساند: تربیت نسلی که قدرت را مطلق نکند، ثروت را تقدیس نکند، و حقیقت را در پای منفعت قربانی نکند. در یک تعبیر دقیق، عید قربان بیش از آنکه روز قربانی کردن باشد، روز قربانی نکردن حقیقت به پای نفس است. همچنین نباید از بعد زبانی و روایی عید قربان غافل شد. این عید از معدود مناسبت‌هایی است که می‌تواند همزمان برای فقیه، عارف، متکلم، جامعه‌شناس، روزنامه‌نگار و متفکر سیاسی معنا داشته باشد. در آن هم فقه حضور دارد، هم اسطوره مقدس، هم اخلاق، هم اجتماع و هم تاریخ. همین چندلایگی، آن را به سوژه‌ای ممتاز برای نوشتار ژورنالیستیِ اندیشه‌محور تبدیل می‌کند. روزنامه‌نگاری دینی زمانی به بلوغ می‌رسد که مناسبت‌ها را از سطح خبر به سطح تفسیر ارتقا دهد. عید قربان دقیقاً چنین امکانی فراهم می‌کند: امکانی برای خواندن یک آیین، به‌مثابه متن زنده تمدن اسلامی. در نهایت، عید قربان را باید عید «بازگشت از خودِ متورم به خود موحد» دانست. در این روز، انسان می‌آموزد که همه چیز را نمی‌توان با منطق سود سنجید و همه تعلقات را نمی‌توان به عنوان حق طبیعی نگاه داشت. گاه برای انسان شدن، باید چیزی را از دست داد؛ گاه برای نزدیک شدن، باید برید؛ و گاه برای ماندن در مدار حقیقت، باید از محبوب‌ترین دلبستگی‌ها عبور کرد. فلسفه اصلی عید قربان در منابع اسلامی نیز همین است که آنچه به خدا می‌رسد خون و گوشت نیست، بلکه تقوا و حالت بندگی است. از این منظر، عید قربان نه یک خاطره مذهبی، بلکه یک امکان همیشگی برای نجات انسان است. هر زمان که جامعه‌ای در تملک، خودخواهی، قدرت‌پرستی و مصرف‌زدگی غرق شود، به قربان نیاز دارد؛ نه فقط در منا، بلکه در مدرسه، بازار، رسانه، خانواده و سیاست. قربان، فراخوان دائمی به این حقیقت است که انسان با آنچه نگه می‌دارد تعریف نمی‌شود، بلکه گاه با آنچه آگاهانه در راه حقیقت رها می‌کند، معنا می‌یابد. این همان پیامی است که عید قربان را از یک مناسبت عبادی فراتر می‌برد و به یکی از زنده‌ترین ذخایر تمدنی اسلام تبدیل می‌کند.