---

آیه های دیگری که مورد استناد طرفداران نظریه تکامل قرار گرفته است عبارتند از:

 «و لقد خلقناکم ثم صورناکم ثم قلنا للملائکة اسجدوا لادم» [1] «و همانا ما شما را آفریدیم و سپس شکل دادیمتان و سپس به فرشتگان گفتیم به آدم سجده کنید»

و نیز حجر/ 28- 29 و ص/ 71 و سجده/ 8- 9 همین مضمون را دارد.

استاد مشکینی با طرح آیه 11 سوره اعراف می نویسد:

 «آیه فوق از جمله بهترین آیات قابل استفاده، برای اثبات این نظریه [تکامل ] است، زیرا خداوند در این آیه بیان می کند که ابتدا او قبل از شکل دادن به انسان، او را آفرید و بعد از مدت نامعلوم (به قرینه کلمه ثم) او را به شکل انسان فعلی در آورده است. سپس بعد از مدتها، فرشتگان را امر به سجود در برابر یکی از افراد نوع انسان کرده است. »

و سپس سه مرحله خلقت انسان را از آیه فوق استفاده می کند.

اول: مرحله بعد از خلقت و پیش از شکل گرفتن به صورت انسان (تکوین او از آب و خاک).

دوم: مرحله بعد از پیدا کردن شکل «انسان» و پیش از انتخاب آدم از بین افراد نوع.

سوم: مرحله انتخاب آدم از بین آنها و بعد از آن امر کردن فرشتگان به سجود بر آدم [2].

ایشان در توضیح آیات 28- 29 سوره حجر «انی خالق بشراً من صلصال من حمأ مسنون فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین» و آیه 71 سوره ص می گویند که مقصود از «بشر» در این آیه کل نوع اوست. یعنی نوع و طبیعت کلی اوست نه فرد بخصوص و برگزیده مانند «آدم».

و در مورد واژه «تسویه» (جمله سویته) می گویند: تقریباً به معنای جاری ساختن انسان در مسیر تکامل است تا اینکه به صورت انسان در آمده و آماده نفخ روح. . . گردد [3].

جالب این است که استاد مکارم شیرازی مفسر معاصر آیات 26- 28- 29 سوره حجر را به عنوان مهمترین دلیل طرفداران ثبات انواع آورده اند. [4]

بررسی:

1- استفاده استاد مشکینی از آیه فوق در مورد سه مرحله خلقت انسان عجیب است.

چون هیچ گونه اشاره ای در آیه 11 سوره اعراف به مرحله سوم (انتخاب آدم از بین انسانها) نشده بود و صرف امر به ملائکه برای سجده بود.

2- با توجه به سخنان دو طرف در مورد آیات مورد بحث می توان گفت که این آیات ظهوری در نظریه تکامل انواع ندارد.

ج: آیاتی که به مرحله اول آفرینش انسان اشاره می کند (ماده اولیه)

1- ج: آفرینش انسان از خاک: «هو الذی خلقکم من طین ثم قضی اجلًا و اجل مسمی عنده» [5] «اوست که شما را از گل (آب و خاک) آفرید و سپس مهلتی مقرر کرد و مهلت مقرر پیش اوست. ».

و نیز ص/ 71 و سجده/ 8 و نیز مؤمنون/ 12 همین مضمون را دارند.

 «ما شما را از گل چسبنده آفریدیم. » [6]

 «من بشری از گل خشک که از لجن تیره رنگ ریخته شده است می آفرینم» [7]

استاد مشکینی در باره این آیات می نویسند:

 «تمامی این آیات وضع این نوع (انسان) را قبل از پیدا کردن شکل انسان بیان می کند. و مقصود فرد فرد انسانها نیست زیرا فرد فرد انسانها از خاک آفریده نشده اند.

اینکه می گوید «قضی اجلا» (مهلتی مقرر کرد) منظور این است که خداوند، آفرینش و تکوین انسان را، حتمیت و استواری بخشید که مدت آن پیش خودش معلوم است و شاید هم، این مدت همان مدت زمان فاصله بین آغاز آفرینش انسان از خاک تا تحقق تصویر و شکل دادن به انسان و تشکیل این نوع خاص از جانداران، می باشد. » [8]

برخی دیگر از نویسندگان در باره آیه «و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طین» [9]

 نوشته اند که آیه فوق اشاره صریح است به اینکه انسان در ابتدا از خاک آفریده نشده است بلکه از سلاله ای آفریده شده که مقدمه ظهور نوع انسان شده است [10].

و جالب این است که برخی دیگر از صاحبنظران همین آیه 12 سوره مؤمنون را دلیل رد نظریه داروین دانسته اند [11] و برخی به معنای عناصر تشکیل دهنده بدن انسان از خاک و آب دانسته اند.

و برخی دیگر از نویسندگان آیات فوق را اعجاز علمی قرآن دانسته اند از این جهت که جسم انسان از عناصر خاکی تشکیل شده و آیات مذکور نیز می گوید انسان را از خاک آفریدیم. و یا انسان از نطفه ای آفریده شده که از عناصر خاکی بوجود می آید. و در هر صورت آیه فوق را معجزه علمی دانسته اند [12].

بررسی:

1- در مبحث «مراحل خلقت انسان» بحثی تحت عنوان «آفرینش انسان از خاک» خواهیم داشت که در آنجا آیات مذکور مورد بررسی قرار می گیرد و روشن می گردد که دو تفسیر عمده از این آیات شده است:

اول اینکه همه انسانها از نطفه ای آفریده شده اند که مواد اولیه آن از غذاها و غذا از خاک بوجود آمده است.

دوم اینکه فقط حضرت آدم از خاک آفریده شده و بقیه انسانها از نطفه آفریده شده اند. پس می توان گفت انسانها با واسطه آدم علیه السلام از خاک آفریده شده اند.

پس نمی توان به صورت قاطع به قرآن نسبت دهیم که در این آیات مرحله ای از تکامل نوع انسان از خاک را می گوید چرا که اگر تفسیر اول را بگیریم (نطفه از مواد خاکی) ربطی به مسأله تکامل ندارد. و اگر تفسیر دوم (خلقت آدم از خاک) را بگیریم بیشتر مؤید نظریه ثبات انواع می شود چون خلقت مستقیم انسان از خاک را گوشزد می کند.

مگر آنکه گفته شود تعبیر «اجل» در آیه 2 سوره انعام دلالت بر فاصله زمانی بین خلقت انسان از خاک می کند. که در این صورت بحث جدیدی پیش می آید.

2- سلالة به معنای برگزیده و خلاصه چیزی است و در آیه 12 سوره مؤمنون برخی به معنای نطفه گرفته اند که ما حصل و برگرفته انسان است و در هر صورت این آیه دلالت بر فاصله زمانی بین خاک و سلالة ندارد. و اگر بر نطفه هم دلالت داشته باشد این مطلب باز از مورد بحث خارج است.

3- با توجه به احتمالات مختلف در آیات فوق که موجب می شود تفسیر قطعی از آیات ارائه نشود، پس مسأله اعجاز علمی در اینجا منتفی است. (در مبحث مراحل خلقت انسان توضیح بیشتری در مورد آیات فوق دادیم. )

پی نوشت: