مهر | دین و اندیشه | سه شنبه، 06 اردیبهشت 1401 - 12:06
عضو هیئت علمی دانشگاه مفید گفت:امام علی(ع)از بین همه آسیبهای اجتماعی بر دو مسئله فقر و تبعیض تاکید دارند و دلیلش این است که فقر و بیعدالتی بدترین آفت دین مردم است و دینشان را خراب میکند.
به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام محمدرضا یوسفی، عضو هیئت علمی دانشگاه مفید در آخرین جلسه از سلسله نشستهای "دین، عدالت و معیشت مردم" با اشاره به آیه شریفه ۱۱۲ نحل «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ»، گفت: آمنة در اینجا به معنای در امان بودن است؛ امنیت زمانی صرفاً جلوگیری از تهدیدات خارجی و دشمنان بود، ولی به تدریج معنای وسیعتری به خود گرفته است؛ علامه طباطبایی مصونیت از سیل و زلزله و حوادث طبیعی را هم به آن افزوده است و قدری که جلوتر رفته فرموده هر چیز بد و شری که مردم، اموال، اعتبار و آبروی آنان را تهدید کند نا امنی محسوب میشود و حتی خود دولتها میتوانند عامل تهدیدکننده باشند.
وی افزود: امروز وقتی سخن از امنیت میشود امنیت اقتصادی یعنی داشتن درآمد باثبات، امنیت شغلی و امنیت سرمایهگذاری، عدم فروپاشی خانواده و کاهش اعتیاد و … را شامل میشود؛ وقتی طلاق در جامعه زیاد شود و شاهد فروپاشی خانواده باشیم نشانه نا امنی است و هرقدر امنیت بیشتر شود رفاه هم بیشتر خواهد شد.
به تدریج با توسعه جوامع مسئولیت دولتها هم بیشتر شده است.
کاهش منازعات خارجی دولتها با بیرون، شفافیت در فرایند تصمیمگیری، حاکمیت قانون و آزادی سیاسی از مهمترین مصادیق تأمین امنیت برای جامعه توسط دولتها است.
اطمینان و امنیت در نگاه مفسران
حجت الاسلام والمسلمین یوسفی ویژگی دوم جامعه نمونه از نگاه قرآن را اطمینان (مطمئنة) بیان کرد و توضیح داد: اطمینان یعنی اینکه جامعه نسبت به آینده خوشبین است.
از منظر طبرسی نشانه اطمینان دو عامل است: یکی اینکه نسبت به ماندن در شهر و کشور خود انگیزه دارد و دوم اینکه دوست ندارد از کشور و منطقه خودش خارج شود.
علامه طباطبایی هم دقیقاً همین معنا را بیان کرده است.
در برابر این پدیده، عدم سرمایهگذاری در جامعه و ناامیدی و گرایش به مهاجرت است و حتی سطح آموزش هم کاهش خواهد یافت.
استاد دانشگاه مفید تصریح کرد: سومین ویژگی در این آیه «یاتیها رزقها رغدا» است، یعنی وقتی امنیت در جامعه ایجاد شد، رزق هم خواهد آمد زیرا دلیلی ندارد کسی سرمایههای خود را از شهر و کشور خود بیرون ببرد.
تعبیر «من کل مکان» یعنی این رفاه فقط محدود به یک شهر و منطقه نیست بلکه در سطح ملی و فراملی مطرح است و تبادلات هم به آسانی با کشورهای دیگر وجود دارد.
نتیجه کفران نعمت
یوسفی تصریح کرد: در ادامه فرموده که برخی جوامع به نعمتهای خداوند کافر شدند و در نتیجه خداوند لباس خوف و جوع بر تن آنان پوشاند، در این صورت امنیت اجتماعی و اقتصادی در خطر است و سرقت زیاد میشود و از دولت خودمان هم میترسیم.
اینجا دو جامعه با وضعیت متضاد معرفی شده است.
استاد دانشگاه مفید با بیان اینکه چرا این اتفاق رخ میدهد اظهار کرد: به تعبیر قرآن کریم «بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ» یعنی این موضوع به خاطر عملکرد خود جامعه است.
وی با اشاره به نامه امام به مالک اشتر گفت: کل نامه امیرالمؤمنین (ع) به مالک بر سه محور رونق و آبادانی، سامانمند شدن زندگی مردم و امنیت چرخ میزند؛ فرمودهاند در گرفتن مالیات دو نگاه وجود دارد؛ اول اینکه چون دولت کسری بودجه دارد مالیات را افزایش میدهد، از نظر امام (ع) این خطا هست.
پس نگاه باید این باشد که دولت نرخی تعیین کند که فعالان اقتصادی تشویق شوند نه اینکه انگیزه تولید از بین برود.
استاد اقتصاد دانشگاه مفید تصریح کرد: در سال قبل بیش از چهار میلیارد دلار خروج سرمایه از کشورمان به ترکیه داشتیم، رتبه اول خرید مسکن در ترکیه برای ایران بوده است، بیشترین آمار تأسیس شرکتهای خارجی برای ما بوده و بیشترین گردشگران را هم ایرانیها تشکیل میدهند در حالی که شرایط اقتصادی خوبی نداریم و نرخ رشد پایین و تورم ۴۰ درصدی را شاهدیم.
طبق آمار سال ۹۹، حدود سه میلیون نفر در جامعه فقر غذایی دارند و فقر به معنای گسترده خود، رقم خیلی بیشتری دارد.
قرآن اصل را در جامعه امن، اطمینان و رفاه و تأمین رزق از هر مکانی میداند.
بنابراین باید سیاست در خدمت اقتصاد قرار بگیرد و الا نتیجه آن بر تن کردن لباس خوف و جوع و نا امنی و فقر است و نا امنی هم صرفاً این نیست که اسلحه بر روی ما بکشند، امنیت شغلی و سرمایهگذاری و … هم شامل آن است.
اگر فقر در یک جامعه زیاد شود سرقت و ناامنی زیاد شده و اخلاق هم به آسانی زیر پا گذاشته خواهد شد؛ جامعهای که تورم بالا را تجربه کند وضعیت نابهنجاری پیدا میکند.
جایگاه اقتصاد در کلام پیامبر (ص)
وی با اشاره به سخن پیامبر (ص) در کافی گفت: پیامبر (ص) فرمود خداوندا نان را بر ما مبارک بگردان (نان نماد رزق است) و مبادا ما گرفتار گرسنگی باشیم و بعد فرمودند اگر مردم گرسنه باشند عبادت خدا را نخواهند کرد و واجبات الهی را انجام نمیدهند.اَللَّهُمَّ بَارِکْ لَنَا فِی اَلْخُبْزِ وَ لاَ تُفَرِّقْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فَلَوْ لاَ اَلْخُبْزُ مَا صُمْنَا وَ لاَ صَلَّیْنَا وَ لاَ أَدَّیْنَا فَرَائِضَ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ.
عطار نیشابوری در مصیبتنامه نقل کرده که مردی از دیوانهای پرسید اسم اعظم خدا را میدانی و او گفت اسم اعظم خدا نان است ولی این را جایی نمیتوان گفت.
مرد گفت از خدا شرم کن چگونه اسم اعظم خدا نان است؟
دیوانه گفت در قحطی نیشابور در شهر گشتم و نه در جایی صدای اذان شنیدم و نه در مسجدی را باز دیدم.
یوسفی اضافه کرد: امام (ع) فرمودند وقتی حکومت خوب است که براساس دانایی عمل کند و فرمودند در انحرافی که بعد از رسولالله شروع شد کسانی مدیریت را برعهده گرفتند که دانش لازم را نداشتند.
علت تاکید علی (ع) بر حذف فقر
استاد دانشگاه مفید بیان کرد: ممکن است این سوال پیش آید چرا امام علی (ع) از بین این همه آسیبهای اجتماعی بر دو مسئله فقر گسترده مردم و دیگری نابرابری شدید در بین مردم تاکید دارند، دلیل این است که دو مسئله یعنی فقر و تبعیض و بی عدالتی بدترین آفت برای دین مردم است و دین آنها را خراب میکند.
فقر باعث رواج فحشاء و خشونت و سرقت و … خواهد شد و اگر نابرابری زیاد شد نظام ارزشی جامعه متحول خواهد شد وگرنه جامعه سالم بر دو محور تقوا و علم میچرخد.
در مجموع وظیفه اصلی حکومت، تأمین امنیت و رفاه جامعه است و در این جامعه است که اخلاق و ارزشهای دینی رشد میکنند.
یوسفی بیان کرد: علامه طباطبایی فرموده است که ما هر ده سال یکبار نیاز به تفسیر قرآن داریم زیرا هر چند سال سوالات و فضای جدیدی برای بشر ایجاد میشود که باید پاسخ آن را از قرآن بگیریم.
البته ما در مباحث تکنیکی و روشی مانند اینکه تورم چگونه مهار شود سراغ قرآن نمیرویم ولی در مباحث ارزشی و جهتگیریها چنین کاری انجام میشود.
البته باید در برداشت از قرآن هم مراقب تفسیر به رأی باشیم یعنی باید سوالات دنیای روز را به قرآن عرضه کرده و پاسخ آن را بگیریم.
