اصول دین نبوت
آیه 56 سوره احزاب به «آیه صلوات» معروف است. این آیه اشاره به «صلوات» فرستادن خداوند و ملائكه بر پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله دارد و از مؤمنان نیز درخواست میکند که بر آن حضرت درود و صلوات بفرستند:
إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ۚ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا
همانا خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود و رحمت می فرستند. ای اهل ایمان! بر او درود فرستید و آن گونه که شایسته است، تسلیم او باشید.
[33–56] (مشاهده آیه در سوره)
این مقاله دربارهٔ مفهوم صلوات است. برای آشنایی با آیه ۵۶ سوره احزاب مدخلِ، آیه صلوات را ببینید.
قطعه خوشنویسی صلوات، به خط نستعلیق. خط از غلامحسین امیرخانی (۱۳۷۵ش).
صَلَوات، از دستورهای قرآنی است که در آیه مربوط به آن به مؤمنان فرمان داده شده است. این عمل به عنوان نشانهای از قدردانی نسبت به پیامبر و عاملی برای تقویت محبت به او شناخته میشود و در منابع روایی آثار متعددی برای آن ذکر شده است، از جمله پاکشدن گناهان، گشایش درهای آسمان و امکان دستیابی به شفاعت پیامبر.
مشهورترین عبارت صلوات، «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» است و در برخی روایات شیعه توصیه شده که پس از آن وعَجِّل فَرَجَهُم نیز گفته شود. بر اساس فتوای فقیهان شیعه، ذکر صلوات در تشهد نماز واجب است و ترک عمدی آن موجب بطلان نماز میشود؛ همچنین صلوات در خطبههای جمعه و نماز میت واجب است.
گفتن صلوات در هر زمانی پسندیده است، اما برخی زمانها و موقعیتها مانند شنیدن نام پیامبر، رکوع و سجودِ نماز و برخی زمانهای خاص، برای آن توصیه بیشتری شده است.
صلوات در میان شیعیان، علاوه بر جنبه عبادی، در مراسمها، اجتماعات مذهبی و فعالیتهای روزمره نیز رایج است و برخی شیعیان برای برآورده شدن حاجات خود، ختم صلوات انجام میدهند.
فلسفه صلوات شامل درخواست رحمت برای پیامبر و اهلبیت، بزرگداشت یاد و نام آنان و پیروی از سنتشان است. در فرهنگ شیعیان، افزودن آل (اهلبیت) به صلوات رایج و در بسیاری منابع جزو احکام ضروری شمرده شده، در حالی که ابنتیمیه پیشوای وهابیان، ترک ذکر آن را برای پرهیز از شباهت به شیعیان ترجیح داده است.
دربارۀ صلوات کتابهای مختلفی نوشته شده که برخی از آنها عبارتند از: شرح و فضایل صلوات، تألیفِ احمد حسینی اَرْدِکانی و آثارُ و برکاتُ الصلوات، اثر علی ابراهیمی.
اهمیت و جایگاه
نیایش
نمازهای مستحب
نافلههای روزانه•عید•جعفر طیار•سلمان•شکر•استغاثه•وتر•استسقاء
دعاها
کمیل•توسل•افتتاح•ابوحمزه•عرفه•ندبه•سمات•فرج
مناجاتها
مناجات خمس عشر•مناجات شعبانیه
زیارات مشهور
عاشورا•وارث•امینالله•جامعه کبیره•آلیاسین
اذکار
تکبیر•تحمید•تهلیل•تسبیح•تسبیحات حضرت زهرا•صلوات•ذکر یونسیه•استغفار•تعقیبات
کتابهای دعا
مفاتیح الجنان•صحیفه سجادیه•مصباح المتهجد•اقبال الاعمال•مفتاح الفلاح
روزها و ماهها
شب قدر•نیمه شعبان•روز عرفه•رمضان•رجب•ذیالحجه•لیلةالرغائب
مفاهیم وابسته
دعا•مناجات•زیارت•عبادت•تسبیح•استجابت دعا•التماس دعا
صلوات، از دستورهای قرآنی است[۱] در آیه صلوات، خدا و فرشتگان نیز بر پیامبر(ص) درود میفرستند و مؤمنان را به این کار فرمان میدهد.[۲] صلواتفرستادن از شَعایر دینی به شمار میرود[۳] و نزد شیعیان رایج است.[۴]
این ذکر در بیشتر مراسمها و اجتماعات مسلمانان، اعم از جشنها و سوگواریها، بر زبان آورده میشود.[۵] در فرهنگ شیعه، با شنیدن نام پیامبر، صلوات فرستاده میشود و ترک آن ناپسند دانسته شده است.[۶] برخی شیعیان نیز صلوات را ذکر دائمی خود قرار میدهند یا گفتن تعداد مشخصی از آن را نذر میکنند.[۷]
صلوات پس از واجبات شرعی و تلاوت قرآن از برترین عبادات دانسته شده،[۸] در دعاهای معصومان بهویژه صحیفه سجادیه بسیار آمده است.[۹] در روایتی نیز، بخیل واقعی کسی معرفی شده که با شنیدن نام پیامبر، صلوات نفرستد.[۱۰]
فقیهان شیعه بر واجب بودن ذکر صلوات در تشهد نماز، اتفاق نظر دارند و اگر کسی آن را عمداً ترک کند، نمازش باطل میشود.[۱۱] برخی فقیهان اهلسنت نیز این دیدگاه را پذیرفتهاند.[۱۲] علاوه بر تشهد، فرستادن صلوات بر پیامبر و آل او در خطبههای نماز جمعه[۱۳] و نماز میت، واجب دانسته شده است.[۱۴] همچنین به گفته ناصر مکارم شیرازی از مفسران شیعه، بر اساس آیه صلوات، یکبار صلوات فرستادن بر پیامبر(ص) در تمام عمر، واجب است.[۱۵]
صلوات در فرهنگ مسلمانان
تواشیح صلواتخوانی با صدای باسم کربلایی
صلوات در فرهنگ مسلمانان در موقعیتهای مختلفی چون خواندن لالایی، گفتن مَثَل، هنگام کاشت و برداشت محصولات کشاورزی[۱۶] و در آیینهای زورخانهای مانند صلواتِ چرخ، صلوات میانداری و صلوات گود[۱۷] کاربرد دارد. در ایران، صلوات کارکرد سیاسی و اجتماعی نیز داشته است؛ بهگونهای که مردم با فرستادن صلوات پس از شنیدن نام امام خمینی، در دوران تبعیداش به تحکیم جایگاه مرجعیت و رهبریاش کمک کردند.[۱۸]
روایت شده است: که جمعه، شبش تابناک و روزش بس روشن است، پس ذکر
«سُبْحانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ أَکْبَرُ وَ لاٰ إِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ»
گفته و بر محمّد و آل محمّد بسیار صلوات فرستید؛
و در روایت دیگر آمده: که کمترین صلوات در این شب، «صد مرتبه» است و هرچه بیشتر باشد بهتر است؛
و از امام صادق(علیهالسلام) روایت شده است: که صلوات بر محمّد و آل محمّد در شب جمعه با هزار کار نیک برابر است و هزار گناه را پاک میکند و مقام انسان را هزار درجه بالا میبرد و مستحب است که پس از نماز عصر پنجشنبه تا آخر روز جمعه بر محمّد و آل محمّد (صلوات الله علیهم اجمعین) بسیار صلوات فرستند؛
و با سند صحیح از امام صادق(علیهالسلام) روایت شده است: که به هنگام عصر روز پنجشنبه فرشتگان از آسمان با قلمهای طلا و صحیفههای نقره فرود میآیند و در عصر پنجشنبه و شب و روز جمعه تا هنگام غروب خورشید جز صلوات بر محمّد و خاندان آن حضرت چیزی ننویسند؛
و شیخ طوسی فرموده است: در روز پنجشنبه فرستادن هزار صلوات بر محمّد و آل محمّد مستحب است؛ و در آن بگوید:
هدیه برای خانواده:
«من دخل السوق فاشتری تحفة فحملها الی عیاله کان کحامل صدقة الی قوم محاویج ولیبدا بالاناث قبل الذکور فان من فرح ابنته فکانما اعتق رقبة من ولد اسماعیل ومن اقر بعین ابن فکانما بکی من خشیة الله ومن بکی من خشیة الله ادخله الله جنات النعیم»
(وسائل الشیعة، ج ۱۵، ص ۲۲۷)
هر کس به بازار رود و هدیه ای برای خانواده اش بخرد و ببرد، [پاداش او ] مانند کسی است که برای نیازمندان صدقه می برد [و هنگامی که هدیه را به خانه می برد]، باید قبل از پسران، به دختران بدهد، زیرا کسی که دخترش را شادمان کند، مانند کسی است که یک بنده از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده است. و هر کس [با دادن هدیه ای ] چشم پسری را روشن کند، گویا از ترس خدا گریسته است و هر کس از ترس خدا بگرید، خداوند او را داخل نعمت های بهشت کند.
۲. کوچک شمردن نماز:
«لاینال شفاعتی من استخف بصلاته و لایرد علی الحوض لا والله».
(کافی، ج ۶، ص ۴۰۰، ح ۱۹)
کسی که نمازش را کوچک بشمارد به خدا سوگند از شفاعت من برخوردار نمی شود و در حوض (کوثر) بر من وارد نمی گردد .
۳. دوستت دارم:
«قول الرجل للمراة انی احبک لا یذهب من قلبها ابدا»
(وسائل الشیعة، ج ۱۴، ص ۱۰)
این گفتار مرد به همسرش که «من تو را دوست دارم»، هرگز از قلب زن بیرون نمی رود.
۴. عدم برتری عرب بر عجم:
«ایها الناس ان ربکم واحد و ان اباکم واحد کلکم لآدم و آدم من تراب. ان اکرمکم عندالله اتقاکم و لیس لعربی علی عجمی فضل الا بالتقوی»
(تحف العقول، ص ۳۴)
ای مردم همانا خدای شما یکی و پدر شما یکی است، همه شما از آدم، و آدم از خاک است، همانا گرامیترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست، و عرب را بر عجم فضیلتی نیست جز به تقوا.
۵. لقمه گذاشتن در دهان همسر:
«ان الرجل لیؤجر فی رفع اللقمة الی فی امراته»
(المحجة البیضاء، ج ۳، ص ۷۰)
مرد در برابر لقمه ای که در دهان زنش می گذارد پاداش می برد.
۱.بهترین ارث
رسول اللّه(ص) : ما وَرَّثَ والِدٌ وَلَدَهُ أفضَلَ مِن أدَبٍ.
پیامبر خدا(ص): هیچ پدری، میراثی برتر از ادب به فرزندش نداده است.
کنز العمّال: ج ۱۶ ص ۴۶۰ ح ۴۵۴۳۵، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، جلد ۸ صفحه: ۱۲
۲.پرهیز از تحقیر دیگران
رسول اللّه(ص) : لا تُحَقِّرَنَّ أحَدا مِنَ المُسلِمینَ، فَإِنَّ صَغیرَهُم عِندَ اللّهِ کبیرٌ.
پیامبر خدا(ص): هرگز هیچ یک از مسلمانان را کوچک مشمار؛ زیرا کوچک آنان نیز، در نزد خداوند، بزرگ است.
تنبیه الخواطر: ج ۱ ص ۳۱، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، جلد ۸ صفحه: ۲۶
۳.هر چه برای خود نمی پسندی برای دیگران هم نپسند
رسول اللّه(ص) : أعدَلُ النّاسِ مَن رَضِی لِلنّاسِ ما یرضی لِنَفسِهِ، وکرِهَ لَهُم ما یکرَهُ لِنَفسِهِ.
پیامبر خدا(ص): عادل ترینِ مردم، کسی است که برای مردم، آن چیزی را می پسندد که برای خود می پسندد، و برای آنها خوش ندارد، آنچه را برای خود خوش ندارد.
کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۴ ص ۳۹۵ ح ۵۸۴۰، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، جلد ۸ صفحه: ۴۶
۴.مؤمن حقیقی
رسول اللّه(ص) : مَن واسَی الفَقیرَ مِن مالِهِ، وأنصَفَ النّاسَ مِن نَفسِهِ، فَذلِک المُؤمِنُ حَقّا.
پیامبر خدا(ص): هر کس فقیر را در مال خود شریک گرداند و با مردم به انصاف رفتار کند، او مؤمن حقیقی است.
الکافی: ج ۲ ص ۱۴۷ ح ۱۷ ، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، جلد ۸ صفحه: ۵۴
۵.امانت داری
رسول اللّه(ص) : لا إیمانَ لِمَن لا أمانةَ لَهُ.
پیامبر خدا(ص): کسی که امانت دار نیست، ایمان ندارد.
النوادر للراوندی: ص ۹۱ ح ۲۷، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، جلد ۸ صفحه: ۱۰۲
۶.زیرک ترین زیرکان
قُلْ كَفَىٰ بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا ۖ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
بگو: کافی است که خدا [نسبت به حقّانیّت نبوّتم] میان من و شما شاهد باشد، [او] آنچه را در آسمان ها و زمین است می داند، و آنان که به باطل [چون بت و طاغوت] گرویده و به خدا کفر ورزیده اند همان زیانکاران [واقعی] اند.
وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ ۖ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ
گفتند: چرا از سوی پروردگارش معجزاتی [مانند معجزات پیامبران پیشین] بر او نازل نمی شود. بگو: این معجزات فقط در اختیار خداست و من فقط بیم دهنده ای آشکارم.
پرش به ناوبری پرش به جستجو
وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ ۖ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ
و پیش از این [قرآن]، تو هیچ نوشته ای را نمی خواندی و آن را با دست خود نمی نوشتی وگرنه باطل گرایان یاوه گو [در وحی بودن و حقّانیّت آن] شک می کردند،
وَكَذَٰلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ ۚ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ۖ وَمِنْ هَٰؤُلَاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ
و همان گونه [که بر پیامبران پیشین کتاب نازل کردیم] این کتاب را بر تو نازل نمودیم، پس [برخی از] کسانی که کتابشان دادیم به آن ایمان می آورند، و از اینان [هم که مشرک اند] اندکی به آن ایمان می آورند، و آیات ما را جز کافران انکار نمی کنند،
در هر روز شعبان در وقت زوال [وقت ظهر شرعی] و در شب نیمهی آن این صلوات را که از حضرت زینالعابدین (علیهالسلام) روایت شده بخواند:
اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ، وَمَوضِعِ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفِ الْمَلائِكَةِ، وَمَعْدِنِ الْعِلْمِ، وَأَهْلِ بَيْتِ الْوَحْىِ . اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ الْفُلْكِ الْجارِيَةِ فِى اللُّجَجِ الْغامِرَةِ، يَأْمَنُ مَنْ رَكِبَها، وَيَغْرَقُ مَنْ تَرَكَهَا، الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مارِقٌ، وَالْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زاهِقٌ، وَاللَّازِمُ لَهُمْ لاحِقٌ .
خدایا! بر محمّد و خاندان محمد درود فرست، درخت نبوت و جایگاه رسالت و محل آمد و شد فرشتگان و معدن دانش و خانواده وحی، خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، کشتی روان در اقیانوسهای عمیق، هرکه به آن توسّل جوید ایمنی یابد و هرکه آن را رها کند غرق شود، پیش افتاده از آنها از دین خارج است و عقب مانده از آنان نابود است و همراه آنان ملحق بهحق است.